B3: ALPAC Raporu: Makine Çevirisinin Karanlık Yılları

[Müzik] Soğuk savaş döneminde iki süper güç birbirini izliyordu. Amerika Birleşik

Devletleri ve Sovyetler Birliği arasındaki bilgi savaşı her cephede sürüyordu. Rus bilim ve askeri

yayınlarını anında anlamak Moskova'nın bir sonraki hamlesini tahmin etmek için hayati bir öneme sahipti. İşte bu büyük

stratejik ihtiyacın ortasında insanlığa sunulan büyük bir vaat vardı. Makine çevirisi. Bu teknoloji dil bariyerini

ortadan kaldıracak, soğuk savaşın zaferinin anahtarı olacaktı. Ancak bu parlak vaadin ardında acımasız bir

gerçek yatıyordu. Bu hikaye aşırı iyimserliğin nasıl bir hayal kırıklığına dönüştüğünün, büyük vaatlerin nasıl

büyük bir faturaya yol açtığının ve yapay zeka tarihinin karanlık döneminin nasıl başladığının hikayesidir. 1966

Alpek raporunun hikayesi. 1950'lerin ortalarından 1960'ların ortalarına kadar olan dönem yapay zeka araştırmaları için

adeta bir altın çağıydı. 1954'te IBM'in gerçekleştirdiği bir deneyde bilgisayar 60 Rusça cümleyi başarıyla İngilizceye

çevirmişti. Elbette bu bir oyuncak sistemden öteye gitmeyen kontrollü bir deneydi. Ancak medyanın ilgisi akıl

almazdı. Gazeteler robot beyin Rusçayı İngilizceye çeviriyor manşetleriyle yapay zekanın gücünü müjdeliyorlardı.

Kamuoyu bilgisayarların sadece matematiksel işlemlerden ibaret olmadığını, yakında insan zekasını

taklit edebileceğini düşünmeye başlamıştı. Bu coşkuya en çok kapılanlar dönemin en parlak zihinleriydi. Yapay

zekanın babalarından Harvard Simon 1965 yılında bir kehanette bulunmuştu. 20 yıl içinde makineler bir insanın

yapabileceği her işi yapabilecek hale gelecek. Bu iddialı tahminler yapay zeka alanına büyük bir ivme kazandırıyor,

araştırmacılara ve hükümete sonsuz bir güven veriyordu. Marvin Minsky bu iyimserliğin bir başka öncüsüydü.

1967'de bir demecinde bir nesil içinde yapay zeka yaratma problemi temelden çözülecek diyordu. Hükümetin

kasalarından bu araştırmalara milyonlarca dolara katılıyordu. Makine çevirisi bu büyük vaatlerin en somut ve

en stratejik uygulama alanıydı. Soğuk savaşın acil ihtiyaçları bu teknolojiye cömert bir fonlama sağlamıştı. Ancak bu

altın çağ bir aldatmacının üzerine inşa edilmişti. Yıllar geçtikçe makine çevirisi projeleri vaat edilen sonuçları

bir türlü vermiyordu. Bu durum hükümette ciddi şüphelere yol açtı. Makine çevirisi araştırmalarına yapılan büyük

yatırımların karşılığını verip vermediğini değerlendirmek üzere ABD Ulusal Bilimler Akademisi 1964 yılında

Alpek adında bir komite kurdu. Komitenin görevi basitti. Makine çevirisini tüm yönleriyle incelemek ve dürüst bir

değerlendirme sunmak. 1966'da yayınlanan ALPEC raporu yapay zeka tarihinde bir dönüm noktası olarak geçti. Raporun

bulguları o dönemin bilim dünyasında bir şok dalgası yaratacak kadar sertti. Alpac makine çevirisinin insan

çevirisinden daha pahalı, daha yavaş ve daha az doğru olduğunu saptadı. Raporun en can alıcı tespiti ise 20'den fazla

kişi tarafından okunacak belgeler için insan çevirisinin daha ucuz olmasıydı. Hatta komite hükümete makine çevirisine

yatırım yapmak yerine Rusça bilen daha fazla insan çevirmeni istihdam etmeyi önerecek kadar ileri gitmişti. Makine

çevirisinin vaadettiği hatasız ve ucuz çeviri bir yanılsamadan ibaretti. Raporun asıl vurduğu nokta makinelerin

anlamsal belirsizliklerle başa çıkamamasıydı. Yani sistemler bir kelimenin bağlamına göre değişen farklı

anlamları ayırt edemiyordu. Makineler bu ayrımı yapabilecek zekaya sahip değildi. Bu durum çevirilerin tutarsız ve

anlamsız ve kimi zaman tamamen yanlış olmasına neden oluyordu. Yıllarca dilden dile dolaşan ruh istekli ama et zayıf

ifadesinin makine tarafından vodka iyi ama et çürük olarak çevirdiği efsanesi bu dönemin yetersizliğini anlatan en

bilinen örnektir. Ancak bu anekdotun gerçekle hiçbir alakası yoktur. Alpa raporu bu tür komik hatalardan ziyade

teknolojinin temelindeki sistemsel ve aşılmaz sorunlara odaklanmıştı. Alpac raporunun yayınlanmasının ardından ABD

hükümeti makine çevirisi projelerine yapılan fonları anında kesti. Yıllardır büyük umutlar beslenen bu alandaki

araştırmalar tam 20 yıl boyunca durma noktasına geldi. Yüzlerce bilim insanı projesiz ve fonsuz kaldı. Bu olay yapay

zeka tarihinde karanlık dönemin başlangıcı oldu. Alpac raporu yapay zekaya olan inancı derinden sarsmış,

bilim insanlarının ve hükümetin bu teknolojiye olan güvenini yerle bir etmişti. Bu yalnızca makine çevrisini

etkilemekle kalmadı. Aynı zamanda yapay zekanın diğer alanlarına da yayıldı. 1969'da çıkarılan Mansfield değişikliği

gibi politik kararlar Savunma Bakanlığı'nın yalnızca doğrudan askeri uygulamalara yönelik araştırmalara fon

sağlamasını zorunlu kılmış. yapay zeka gibi yönlendirilmemiş temel araştırmalara verilen desteği

kısıtlayarak bu etkiyi daha da derinleştirmişti. Alpac raporu yapay zekaya yönelik büyük vaatlerin

gerçekliğin acımasız eleştirisi karşısında nasıl birer yanılsamaya dönüştüğünün kanıtıydı. Bu rapor

insanlığa teknolojinin sınırlarını, aşırı iyimserliğin tehlikesini ve beklentilerin gerçekçi olması

gerektiğini öğreten tarihi bir belge olarak tarihe geçti. Makine çevirisi bu büyük kış uykusundan ancak 1980'lerin

ortalarında yepyeni teknolojik yaklaşımlarla uyanacaktı. [Alkış]

hands and that we hold the power to save the future.